کاظم غريب آبادي
ظهور سلا ح هاي هسته اي و قابليت اين سلاح ها در وارد آوردن خسارت هاي بسيار گسترده و جبران ناپذير ، جهان را متحول کرد . از سال 1945 تا کنون پيشرفت فن آورهاي هسته اي ، سياست جهاني را دستخوش دگرگونيهاي بنيادين کرده و شرايطي پديد آورده است که در آن وابستگي هسته اي استراتژيک کشورها به حقيقتي انکارناپذير تبديل شده است . [1]
تلاش هاي جهاني براي مهار کردن گسترش سلاح هاي هسته اي پس از پايان جنگ جهاني دوم نضج گرفت . هر طرحي که در اين زمينه از سوي سازمان ملل يا يکي از دو ابرقدرت ( آمريکا و شوروي سابق ) ارائه مي شد ، در ساية استراتژي حفظ برتري ، مورد مخالفت ديگري قرار گرفت .
تا سال 1964 ، پنج کشور هسته اي يعني آمريکا ، شوروي ( سابق ) ، انگلستان ، فرانسه و چين سلاح هاي هسته اي خود را آزمايش کرده و توسعه داده بودند ، لذا ديپلماسي چند جانبه در زمينة مهار کردن سلاح هاي هسته اي از راه سازمان ملل آغاز شد و کميتة 18 نفري خلع سلاح ، پيش نويس پيماني را در سال 1968 تحت عنوان « پيمان منع گسترش سلاح هاي هسته اي » (NPT) به مجمع عمومي سازمان ملل تسليم کرد و مجمع نيز طي قطعنامة شمارة 2373 آن را به تصويب رساند . اين پيمان از سال 1970 لازم الاجرا شد. [2]
بر طبق (NPT) کشورهاي دارندة سلاح هسته اي تعهد مي کنند که از انتقال سلاح هاي هسته اي يا وسايل منفجره هسته اي به ديگران خودداري کنند .
کشور دارنده سلاح هسته اي نيز طبق پيمان ، کشوري است که پيش از اول ژانوية 1967 سلاح هسته اي يا ديگر وسايل منفجره هسته اي را توليد و منفجر کرده است و از اين رو پنج کشور چين ، فرانسه ، شوروي (سابق ) ، انگليس و آمريکا مشمول اين تعريف قرار گرفتند . [3]
با اين تعريف ، کشورها عملاً و آشکارا به دو دسته « دارا » « ندار » تقسيم شدند و وضعيت هسته اي پنج کشور مزبور رسماً تأييد شد .
از سوي ديگر ، کشورهاي فاقد سلاح هسته اي نيز متعهد مي شوند که هيچ گونه سلاح هسته اي يا ديگر وسايل منفجرة هسته اي دريافت نکنند و از تلاش براي ساخت يا کسب اين سلاح ها پرهيز کنند و ضمناً نظام پادمان آژانس بين المللي انرژي اتمي را براي جلوگيرياز انحراف کاربرد صلح آميز انرژي هسته اي و توليد سلاح هسته اي يا وسايل منفجرة هسته اي بپذيرند2 .
آژانس بين المللي انرژي اتمي ( IAEA ) بعنوان مسئول نظارت بر اجراي اين پيمان تعيين شد و طبق پيمان ، نظام هاي نظارتي و بازرسي متعددي از جمله پروتکل 2+193 ايجاد شد که در اين مقاله به آنها پرداخته مي شود .
--------------------------------------------------------------------------------
[1]
1- متن اين مقاله به طور کامل از مجله اطلاعات سياسي ـ اقتصادي ، شماره 190 – 189 ، صفحات 82-70 اخذ شده است .
2- هاولت ، داريل ، تکثير سلاح هاي هسته اي ، ترجمة احمد عليخاني ، تهران : دوره عالي جنگ ، 1378 ، چاپ اول ، ص 15
1-کاظم غريب آبادي ، آشنايي با معاهدات خلع سلاح و کنترل تسليحات ، تهران ، انتشارات سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلح ، 1381 ، چاپ اول ، صص 29 – 25 .
2- بر طبق مادة يک NPT ، کشورهاي داراي سلاح هاي هسته اي موافقت مي کنند از انتقال سلاح هاي هسته اي يا وسايل منفجره هسته اي به دريافت کننده خودداري نمايند و نيز از انتقال کنترل بر اين قبيل سلاح ها و وسايل منع شده اند .
کشورهاي داراي سلاح هسته اي اجازه دارند سلاح هاي هسته اي خود را در مناطقي از سرزمينشان که به موجب موافقت نامه هاي بين المللي مشمول ممنوعيت نباشد ، مستقر سازند ، تعهدات ديگر کشورهاي دارندة سلاح هاي هسته اي عضو NPT عبارت است از :
- ماده 5 پيمان اقداماتي را پيش بيني کرده که به موجب آن طرف هاي داراي سلاح هاي هسته اي منافع بالقوة حاصله از استفادة صلح جويانه از انفجارات هسته اي را در اختيار کشورهاي غيرهسته اي قرار دهند که اين امر بر اساس عدم تبعيض خواهد بود .
- بر طبق مادة 6 پيمان نيز طرف هاي دارندة سلاح هاي هسته اي موافقت مي کنند که با حسن نيت ، مذاکرات دربارة اقدامات مؤثر مربوط به قطع مسابقة تسليحات هسته اي و نيز خلع سلاح هاي هسته اي را در تاريخ نزديک ادامه دهند .
براي مطالعه دقيق براي متن NPT مراجعه شود به :
IAEA . INFICIRC/140 .22 APril 1970 avail _ able at : w w w . LAEA . org / Worldaton docu _ ment / inficirc / others/inficirc 140 . pdf .
[3]
1- دفتر نمايندگي سازمان ملل در تهران ، ملل متعهد و عدم تکثير سلاح هاي هسته اي ، موسسه چاپ و انتشارات وزرات امور خارجه ، 1376 ، ص 5 .
2- IAEA , INFICIRC/ 140 , Article 2 , op . cit .
3-IAEA ,INFICIRC/ 140 , article 3 , ibid .
