دانش پژوهى و حقيقت گرايى در اسلام
اساس شكل گيرى اين مقاله، قران و سخنان حكيمانهى پيشوايان شايستهى نهضت آزادانديشى و توليد علم، يعنى چهارده معصوم(عليهم السلام) است.
اسلام در محيطى ظهور كرد كه مردم از نظر فرهنگى و اجتماعى در پايين ترين سطح قرار داشتند و به تعبير قرآن، امّى بودند. نخستين آيات قرآن كريم كه با صراحت از خواندن به نام رب، تعليم، جهل زدايي، و در يك كلام از علم و معرفت سخن مي گفت نويد آغاز دوره اى جديد را در زندگى انسان داد. بارزترين ويژگى اين دوره ـ دوره ى صدر اسلام ـ عبور آدميان از عصر تاريكى جهل و خرافه پرستى و تعصب هاى كور و ورود به عصر روشنايي، خردورزي، معرفت جويى و حقيقت طلبى بود. اعلام قرآن ـ به عنوان معجزه ى بيانى و هميشگى آخرين رسول حق ـ در دعوت انسان ها به فراگيرى دانش و در پرتو آن رسيدن به حقايق ناب هستى است.
امروزه رشد و بلوغ فكرى انسان، كه با همه ى وجود، پرده هاى تاريكى و جهل و خرافه پرستى را مي درد و سوى كشف حقيقت رهسپار است، باعث پديدار شدن رابطه اى منطقى بين انسان عصر جديد و كتاب آسمانى قرآن ـ كه حامل حقايق ناب هستى است ـ گشته و بازگشتى دوباره سوى قرآن ايجاد شده است. توقف ناپذيرى زمان و پيرو آن رشد، توسعه و تكامل خارق العاده ى فكر و فرهنگ و علوم و فن آورى و تمدن، آدمى را با نيازهاى تازه اى در عرصه ى انديشه ى دينى و حقيقت يابى و حيات معنوى روبرو مي سازد. پاسخ به اين نيازها و پر كردن خلاءهاى جديد بشر در اين عرصه، ضرورت پژوهش ژرف انديشى و نوآورى مستمر را به خوبى آشكار مي سازد.
اساس شكل گيرى اين مقاله، قران و سخنان حكيمانهى پيشوايان شايستهى نهضت آزادانديشى و توليد علم، يعنى چهارده معصوم(عليهم السلام) است.
1 ـ ارزش ها و مبانى خردورزى و دانش پژوهى در اسلام
1 ـ 1 ـ رنگ و جهت الهي
در اسلام، دانش و خردورزى با رنگ و جهت الهى ارزش پيدا مي كند. خداوند راسخان و فرو روندگان در علم را چنين معرفى مي كند: «و شيفتگان در دانش گويند: ما به قرآن ايمان آورديم، همه از جانب خدايمان است.» آل عمران ـ 7. در ديدگاه قرآني، دانشمندان همان كساني اند كه از خدا مي هراسند: «منحصراً از ميان بندگان خدا; تنها دانشمندان هستند كه خدا ترس مي شوند.» فاطر 28. پس علم و دانش با رنگ و جهت الهى باعث مي گردد كه فرد با قرآن، انس پيدا كند و از خدا هراس داشته باشد و در طريق بندگى خدا گام بردارد; پيامبر گرامى اسلام «صلى الله عليه و آله» ضمن تأكيد و سفارش بر طلب علم، جويندگان دانش را ـ كه عامل توليد و توسعه ى علم اند ـ متوجه مي سازد كه: «دانش اندوزى بر هر مسلمانى واجب و ضرورى است; با دانش پروردگار عبادت و اطاعات مي شود و با خردورزى پيوند خويشاوندى برقرار و مستحكم مي گردد و حلال خدا از حرام باز شناخته مي شود... خداوند روى آورندگان به چنين دانشى را دوست مي دارد.» (شيخ كليني، اصول كافي، ج 1، ص 30)
حضرت علي(عليه السلام) در بيانى ساده و شيوا جهت علم را چنين ترسيم مي كند: «پس بدان كه تنها با دانش است كه سوى پروردگارت هدايت مي شوي.» (مجلسي، بحارالانوار، ج 1، ص 180)
1 ـ 2 ـ جايگاه علم و مقام دانش پژوه
درباره ى ارزشمندى دانش و مقام دانش پژوه در اسلام، سخن ها گفته شده و كتاب هاى فراوانى به رشته ى تحرير درآمده است. اما در اين جا از زاويه ى ديگرى به اين موضوع مي پردازيم:
با نگاهى ساده مي توان دريافت كه ارزش هاى گوناگونى همچون مال، مقام، علم، جهاد، عبادت، ايثار، شهادت... مردم را به حركت و جنبش در مي آورد; در سخنان پيشوايان معصوم(عليهم السلام)مقايسه هايى ميان اين ارزش ها به عمل آمده است و در اين مقايسه ها علم به خودى خود و بدون ملاحظه ى شرايط خارجى يا عنوان هاى ديگر، از همه ى ارزش ها برتر دانسته شده است، براى مثال، پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) دانش را با عبادت مي سنجد و مي فرمايد: «ارزش دانس نزد من، بسى محبوب تر از ارزش عبادت است.» (همان، ص 164) و در جايى ديگر مي فرمايد: «ارزش و برترى دانشمند بر عابد و پرهيزكار همانند برترى من بر پايين ترين شماست.» همان، ج 64، ص245.
حضرت علي(عليه السلام) دانشمند و پژوهشگر را با عبادتگرِ مجاهد چنين مي سنجد: «اجر و پاداش دانشمند از روزه دار، شب زنده دار، و جنگجوى در راه خدا بسى عظيم تر و بالاتر است.» كليني، كافي، ج 1، ص 42.
امير عالمان و مولاى پرهيزكاران، حضرت علي(عليه السلام) در سخنى جامع و پرمحتوا دانش را با مال و ثروت مي سنجد و به خاطر هفت چيز، برترى دانش را ثابت مي كند: دانش به سبب هفت چيز از مال و ثروت ـ ارزشمندتر و والاتر است: نخست آن كه، دانش باقيمانده و ميراث پيامبران است و مال و ثروت، باقيمانده ى فرعونيان و سركشان است; دوم آن كه دانش با انفاق و بخشش كم نمي شود، بلكه رشد مي يابد; ولى ثروت آن چيزى است كه با انفاق كاستى مي يابد; سوم آن كه ثروت و مال به نگهبان و محافظ نياز دارد، ولى دانش صاحبش را محافظت مي كند. چهارم: دانش، پيوسته حتى پس از مرگ و در قبر و كفن، همراه آدمى است; حال آن كه ثروت بر زمين مي ماند و آدمى را رها مي كند. پنجم: مال، آن چيزى است كه براى مؤمن و كافر، هر دو به دست مي آيد، ليكن دانش، گوهرى است كه تنها براى مؤمن قابل دستيابى است. ششم: تمامى مردم در امر دينشان به صاحب علم نياز دارند ولى به صاحب مال نيازى ندارند و هفتم آن كه دانش، گوهرى است كه آدمى را بر گذشتن از سختي هاى پس از مرگ و رسيدن به سعادت اخروى نيرومند مي سازد; حال آن كه ثروت آدمى را باز مي دارد.» مجلسي، ج 1، ص 185.
با دقت در اين كلام با ارزش مولا علي(عليه السلام) مي توان دريافت كه بينش اسلامى با نگرش بسيارى از انسان ها از علم و ثروت، تفاوت بنيادين دارد و اگر به آن توجه شايسته شود بينش آدمى را دگرگون مي سازد.
در مقايسه اى ديگر، امام باقر(عليه السلام) دانشورِ داراى علم مفيد را با عابد چنين مي سنجد: «دانشمندى كه با علم خويش سود رساند از عبادت هفتاد هزار عابد و پرهيزكار برتر و ارزشمندتر است.» (همان، ج 2، ص 18)
صاحبدلى به مدرسه آمد ز خانقاه***بشكست عهد صحت اهل طريق را
گفت ميان عالم و عابد چه فرق بود***تا اختيار كردى از آن اين فريق را
گفت آن گليم خويش به در مي برد ز موج***وين جهد مي كند كه بگيرد غريق را
(سعدي، گلستان، ص 46)
امام صادق(عليه السلام) دانشوران را با شهيدان مقايسه مي كند و مي فرمايد: «آن گاه كه رستاخيز بر پا شود ترازوى سنجش به ميدان آيد، قلم دانشمندان با خون شهيدان سنجيده مي شود و در نهايت اين قلم دانشمندان است كه بر خون شهيدان برترى مي يابد.» (همان، ج 2، ص 14)
بديهى است كه سنخيت علم با هر يك از مواردى كه سنجش با آنها مطرح شده بايد در نظر گرفته شود تا مقايسه درست باشد; به عنوان نمونه، علم اول بايد با عبادت يا شهادت يا شب زنده دارى يا جهاد در راه خدا، در يك راستا قرار بگيرد بعد با آنها سنجيده شود. در ضمن هدف از اين مقايسه ها، جايگزينى يك ارزش به جاى ارزش ديگر نيست، بلكه هر يك از اين ارزش ها، جايگاه خود را دارد و در حدّ خويش مطلوب و لازم است; براى مثال در زندگى روزمره، علم به هيچ وجه نمي تواند جايگزين عبادت هايى همچون نماز يا روزه ى واجب گردد بلكه همه بايد عبادات واجب را انجام دهند. نتيجه ى كلى از اين بحث آن است كه جايگاه دانشمندان در اسلام ـ به خاطر انديشه و اجتهاد و نوآورى ـ بس والا و پرارزش است; خداوند متعال مي فرمايد: «پروردگار، كسانى را كه از ميان شما ايمان آورده و دانش را دريافت كردند،مراتب و درجاتى عظيم بالا مي برد.» مجادله، 11; و حضرت علي(عليه السلام) در همين راستا مي فرمايد: «هر كس در حال دانش اندوزى و خردپژوهى بميرد ميان او و برگزيدگان خدا تنها يك درجه، فاصله است.» (طبرسي، مجمع، ج 9، ص 253)
1 ـ 3 ـ يادگيرى علم دين و پاسدارى از سنت
قرآن، پايه گذار ترغيب مسلمانان در حركت به سوى يادگيرى دين و علوم اسلامى است: «پس چرا از هر گروهي، افراد سوى يادگيرى و تفقه در دين حركت نمي كنند...» توبه، 122 و اين همان پويايي، اجتهاد و توليد علم است. پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) با گفتار و رفتار خود، مردم را به فراگيرى دانش هاى اسلامى و جمع آورى سنت نبوى فرا مي خواند و مي فرمود: «خدا رحمت كند آن بنده اى كه سخن مرا بشنيد و آن را نيك دريافت كرده و به آن كس كه نشنيده برساند.» (كليني، ج 1، ص 403) سيره ى عملى آن حضرت(صلى الله عليه وآله وسلم) چنان بود كه در بسيارى اوقات، پس از بيان حكم يا مطلبى در رساندن آن توسط شاهدان و شنوندگان به غايبان اصرار ميورزيد و با بيان هاى گوناگون، مردم را به پاسدارى از سنت تشويق مي كرد: «هر كس از پيروان من چهل حديث حفظ كند كه مردم به فهم آن روى آورند خداوندِ عزيز، روز رستاخيز او را فقيه و دانشمند محشور مي گرداند.» (مجلسي، ج 2، ص 156)
به دين ترتيب، نهضتى علمى و فرهنگى در ميان امت اسلامى بر پا شد كه ثمره ى آن حفظ و صيانت قرآن از هر گونه تحريف، و ثبت و ضبط سنت نبوى و اهل بيت است.
1 ـ 4 ـ نفى محدوديت ها در دانش پژوهي
در اسلام، هيچ مانع و محدوديتى در راه تحصيل علم نيست. محدوديت هاى نفى شده در اين مسير عبارتند از:
1 ـ 4 ـ 1 ـ نفى محدوديت طبقاتى و جنسي: (به دنبال دانش برآمدن بر هر مرد و زن مسلمانى واجب است». (كليني، ج 1، ص 30)
1 ـ 4 ـ 2 ـ نفى محدوديت مكاني: سفارش اسلام به فراگيرى دانش و فرهنگ مرزهاى گوناگون جغرافيايى در نورديده است. آن جا كه پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) مي فرمايد: «به دنبال دانش برآيند هر چند در چين باشد.» (مجلسي، ج 1، ص 180)
1 ـ 4 ـ 3 ـ نفى محدوديت زماني; پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) مي فرمايد: «دانش را از بدو تولد تا زمان مرگ طلب كنيد.» (همان، ص 177). اين سخن علاوه بر نفى محدوديت زماني، استمرار را در دانش پژوهى سفارش مي كند.
1 ـ 4 ـ 4 ـ نفى محدوديت معلم و عقيده; حضرت علي(عليه السلام) چنين سفارش مي كند: «حكمت را بر گيريد هر چند از مشركان باشد.» (برقي، محاسن، ج 1، ص 360)
البته در اسلام، ميان دانش و دانش پژوه تناسب در نظر گرفته شده است و به همين دليل هر كتاب يا دانشى كه با سطح آگاهي هاى انسان فاصله ى بسيار دارد و شبهات آن، انسان را به گمراهى و انحراف مي افكند ممنوع گشته است. هم چنين اگر دانش اندوزى نزد استادى با تبليغ گمراهى همراه باشد يا تحصيل در مكانى كه چنين پيامدى به ارمغان آورد، حرام است. حضرت علي(عليه السلام) مي فرمايد: «به هوش باشيد كه دانش، گنجى مخفى نزد اهلش است و شما مأموريد آن را از اهلش بياموزيد و طلب كنند. پس در پى طلب آن از اهلش برآييد.» (كليني، كافي، ج 1، ص30)
به هر صورت از آن جا كه اين موارد 4 گانه، اصل و اساس آزاد انديشى به حساب مي آيد بايد گفت كه اسلام پيشگام نهضت آزاد انديشى و حقيقت گرايى است.
2 ـ اسلام و حقيقت گرايي
2 ـ 1 ـ اهميت حقيقت گرايى در اسلام
واژه هاى حق، حقيقت، حقايق، حقوق ـ كه همه از يك ريشه اند ـ ارزشمندترين و زيباترين واژه ها براى انسان معرفتجواند. اين حس حقيقت جويي، آدمى را از حيوانات، جدا و ممتاز مي سازد و هر دانش پژوه نيز پيوسته دنبال حقيقت مي رود و كشف حقيقت بالاترين لذت معرفت را براى او به ارمغان مي آورد تمامى آموزه هاى اعتقادى و اخلاقى و عملى اسلام در اين مسير قرار دارد.
خداوند، آن حقيقت مطلق، با ستايش از حق گرايان، اسلام و ايمان را همان اقرار به حق مي داند و هدايت كسانى را كه در راه شناخت حق، تلاش مي كنند، تضمين كرده است: «و كسانى كه در راه ما جهاد و تلاش مي كنند ما حتماً راه هاى حق را به آنان نشان مي دهيم و هدايتشان مي كنيم و بي ترديد خداوند با نيكوكاران است.» عنكبوت، 69 در نگاه قرآني، نظام تكوين و تشريح بر محور حقيقت استوار است و آيات الهى نظام آفرينش را نظامى بر محور حق معرفى كرده و بطلان و پوچى را در آفرينش جهان نفى مي كند:
«خداوند آسمان ها و زمين و هر آنچه را كه ميان اين دوست جز به حق نيافريد.» روم، 8. و يا در جايى ديگر مي فرمايد: «و ما آسمان ها و زمين و هر آن چه را ميان اين دوست باطل نيافريديم.» ص27.
بنابر اين جهت گيرى نظام آفرينش در ديدگاه قرآن ى بر تثبيت حق و ريشه كن شدن باطل است: «خداوند باطل را محور مي كند و حق را با كلمات خود تثبيت مي نمايد.» (شوري، 24)
خداوند متعال در تمثيلى بسيار زيبا ثبوت و پايدارى حق و زوال و زودگذرى باطل را چنين بيان مي كند: «خداوند از آسمان، آبى را فرو فرستاد. آن گاه رودها به اندازه ى خود جارى شد و سيلاب، كف فراوانى با خود آورد و از آن چه بر آتش مي افروزند كه زيور و اثاثيه به دست آورند. نيز كفى همانند آن آب است بدين سان خداوند، حق و باطل را مثال مي زند و كف بر باد مي رود (زود گذر است) و اما آن چه به مردمان سود مي رساند بر زمين باقى مي ماند. خداوند به اين گونه مثل مي زند.» رعد، 17.
شناخت حق از باطل ـ كه همان شناخت واقعيت ها از پندارهاست، گاه براى انسان چنان دشوار و پيچيده مي شود كه حتماً بايد سراغى از نشانه هاى حق و باطل گرفت. در اين تمثيل زيبا، نشانه هاى حق و باطل چنين بيان شده است:
ـ حق سودمند و باطل بي فايده و بيهوده است.
ـ باطل همواره مستكبر، پرسرو صدا توخالى و بي محتواست، اما حق بي مدعا و بى سروصدا و اهل عمل و پرمحتوا و سنگين است.
- حق به خودش متكى است; اما باطل، از آبروى حق مدد مي گيرد و از حيثيت حق بهره مي جويد.
ـ حق ثابت و زوال ناپذير است و به سوى خدا باز مي گردد.
ـ در حق، معارضه اى نيست و هر حقي، ساير حقايق را در رسيدن به كمال مطلوب كمك مي كند و سود مي بخشد، بر خلاف باطل كه با حق معارض است و هميشه كوشش حق را بي ثمر مي سازد و بدون هيچ اصلاح و نفعي، زيان مي رساند.
2 ـ 2 ـ منشأ و مصاديق حق و حقيقت از نگاه قرآن
ـ منشأ حق، ساحت ربوبى است. خداى يگانه، تنها حقيقت محورى نظام آفرينش است و همه ى اشياء از پرتو آن حقيقت، هستى و واقعيت يافته اند و بدون اتصال به او پوچ و باطل اند. بنابراين مراتب، حقيقت از آن ساحت الهى تنزل مي يابد: «و بگو كه حق از جانب پروردگارتان است. پس هر كس كه مي خواهد ايمان آورد و هر كس كه مي خواهد كفر ورزد.» كهف، 29. و در جايى ديگر با صراحت مي فرمايد: «حق از جانب پروردگارت است پس هرگز از ترديد كنندگان و دودلان مباش.» بقره، 147.
ـ پس بارزترين مصداق حقيقت، اعتقاد درست و خالص به خداوند و يگانگى اوست: «اين از آن رو است كه خداوند و اعتقاد به او تنها حقيقت است و آن چه غير از او مي خوانند باطل است.» لقمان، 30.
ـ قرآن مصداق بارز حق است كه به حق نازل شده و به حق و صراط مستقيم هدايت مي كند:
«قرآن كتابى است كه ما آن را به حق نازل كرديم...» اسراء، 105 و «قرآن كتابى است كه به سوى حق هدايت مي كند و...» احقاف، 30 فرقان به عنوان يكى از نام هاى مهم قرآن و به معنى جداكننده ى حق از باطل، اين موضوع را بيشتر تقويت مي كند.
ارسال رسولان به حق و هديه ى آن دين حق است: «او خدايى است كه رسولش را به حق فرستاد رسولش را به هدايت و دين حق سوى مردم فرستاد» توبه، 33.
- دعوت الهي، دعوت به حق و هدايت و پيروى از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم) پيروى از حق است:
«بگو آيا از شريكانى كه قايل شده است، كيست كه به راه حق هدايت كند؟ بگو خداوند است كه به راه حق هدايت مي كند. آيا كسى كه به راه حق هدايت مي كند سزاوارتر است كه از او پيروى شود يا كسى كه راه نمي برد مگر آن كه راه برده شود.» يونس، 35.
- اعتقاد به قيامت و احوال آن به عنوان پاي بندى به حقيقت مطرح است: «بي ترديد و عده ى خدا حق است...» لقمان، 33.
2 ـ 3 ـ اصول و معيارهاى شناخت حقيقت
پس از آشنايى با نقش محورى و اساسى حقيقت در تعاليم اسلام، اكنون اين پرسش مطرح مي شود كه اسلام چه اصول و معيارهايى را براى شناخت حقيقت ارائه داده است؟ در اين جا ضمن اشاره به اصول و معيارهاى شناخت حقيقت و رسيدن به آن، موانع شناخت و پيروى از حقيقت نيز گوشزد مي گردد.
2 ـ 3 ـ 1 ـ اعتقاد بر مطالب مستند و قابل اطمينان
به كارگيرى اين اصل براى شناخت حقيقت در حوزه اى كه شناخت بر گزارش ديگران مبتنى است ضرورى مي نمايد. هر گزارش ـ به ويژه گزارش هاى علمى ـ بايد دو ويژگى اصلى داشته باشد:
الف ـ دريافت و گزارش مطالب بايد مستند و گويندگانش شناخته شده باشند.
ب ـ احتمال خطا و لغزش و خيانت در مورد گزارشگران، بسيار ضعيف باشد. يعنى نقل كنندگان، گزارش امانت و صداقت را رعايت كنند و در نقل گزارش شايستگي هاى علمى داشته و درصد احتمال خطاى آنان بسيار پايين باشد. قرآن كريم گزارش فرد فاسق را فاقد اعتبار مي داند و به مؤمنان سفارش مي كند از اعتماد به گزارش چنين فردى پرهيز و درباره ى آن تحقيق كنند: «اى اهل ايمان اگر فاسقى خبرى را براى شما آورد پس در پى تحقيق برآييد مبادا گروهى را از روى نادانى آسيب رسانيد و بر آنچه انجام داده ايد پشيمان شويد.» حجرات، 6.
وقتى اين دو ويژگى در گزارش رعايت شود، درصد اطمينان بالا مي رود و در آستانه ى علم قرار مي گيرد و ارزش و قابليت اطمينان و اعتماد و پيروى را به دست مي آورد. بنابراين، آنچه داراى ارزش و اعتبار است همان علم و يقين برخاسته از شيوه ى درست بررسى و تحقيق است. به همين سبب يكى از سفارش هاى مكرر قرآن، آن است كه انسان در تفكر و اعتقاد و اخلاق، رفتارى عالمانه داشته باشد تا بتواند حقيقت را دريابد. «از آنچه كه به آن علم ندارى پيروى مكن چرا كه گوش و چشم و دل، هر يك در آن كار مسئول است.» اسراء، 36.
ناگفته پيداست كه به كارگيرى اين شيوه ى علمى تنها به پذيرش گزارش اختصاص ندارد بلكه براى رد مطالب نيز بايد از آن بهره برد. از وصيت ها و سفارشات امام صادق(عليه السلام) است كه فرمود: «تا آنگاه كه دانش و يقين پيدا نكرده ايد سخن نگوييد و آنچه را كه نمي دانيد رد نكنيد...» (كليني، كافي، ج 1، ص 43)
از سوى ديگر خداوند متعال، پيروى از گمان و اعتماد بر شيوه ى غير علمى را از آفات شناخت حقيقت بر مي شمارد و مي فرمايد: «به راستى ظن و گمان چيزى از حق را بر ملا نمي سازد و به بار نمي آورد.» يونس 36.
قرآن كريم، بارها شيوه ى گمانه زنى و تخمين را مورد انتقاد قرار داده است و رفتار كسانى را كه در اين گونه موارد اعم از فعاليت هاى علمى يا غير آن به اين شيوه اعتماد مي كنند مردود و بي اعتبار مي داند: «آنان را به اين امر علمى نيست. ايشان جز دروغ نمي بافند.» زخرف، 43.
2 ـ 3 ـ پيروى از عقل، منطق و استدلال
به كارگيرى عقل و بهره گيرى از منطق و استدلال براى شناخت حقيقت ضرورى است. اسلام، پيوسته مردم را به تفكر و تأمل فرا خوانده و از آنان مي خواهد كه معرفت هاى خود را در تفكر و ترازوى سنجش عقلى قرار دهند. قرآن كريم، پيروى از دليل و برهان را به عنوان شيوه ى پسنديده و بايسته به مردم آموزش مي دهد و از آنان مي خواهد همواره ادعاى خويش را با برهان همراه سازند; براى نمونه، به كسانى كه شرك ميورزند اعلام مي كند كه اگر دليلى بر نفى توحيد داريد بياوريد: «يا كيست كه آفرينش را آغاز مي كند. سپس آن را باز مي گرداند و كيست كه شما را از آسمان و زمين روزى مي دهد؟ آيا در جنب خداوند خدايى ديگر است؟! بگو اگر راست مي گوييد برهانتان را بياوريد.» نمل، 64.
و نمونه ى ديگر اين كه: يكى از ادعاهاى اهل كتاب اين بود كه جز يهوديان و مسيحيان، هيچ كس شايستگى ورود به بهشت را پيدا نمي كند. قرآن در پاسخ به اين ادعا مي فرمايد: «و گفتند هيچ كس به بهشت نمي رود مگر آنكه يهودى يا مسيحى باشد. اين از آرزوهاى آنان است بگو اگر راست مي گوييد برهانتان را بياوريد.» بقره، 111.
و اما آفت فكر و انديشه آن است كه فرد تنها پشتوانه ى تاريخى را نشانه ى حقيقت بداند و در نتيجه به تعقل نپردازد و به بيراهه رود. گروهى به غلط، پشتوانه ى تاريخى را جايگزين پشتوانه ى علمى و منطقى تصور مي كنند و سنتى بودن و سابقه داشتن را تنها دليل درستى و پذيرش مطالب پنداشته اند. قرآن، ضمن نفى اين شيوه و نادرست دانستن آن اعلام مي كند هر انديشه يا عملى بايد در ترازوى عقل سليم و هدايت، سنجيده شود.(2)
2 ـ 3 ـ 3 ـ پيروى از نشانه هاى حقيقت
هر چند كه گاهى ممكن است حقيقت امرى حسى و با حواس پنجگانه قابل شناخت باشد ولى در بسيارى موارد از قلمرو حس فراتر است.(3) در اين گونه موارد، بايد از طريق نشانه ها، قرائن و شواهد، حقيقت را شناخت; به تعبير ديگر معمولا شناخت حقيقت به طور مستقيم ممكن نيست و بايد آن را غير مستقيم و از راه آثار و نشانه ها كشف كرد; براى مثال: اگر قاضي، مجرم را در زمان ارتكاب جرم مشاهده كند به طور مستقيم و با يكى از حواس پنجگانه به حقيقت دست يافته است; ولى در بيشتر موارد، قاضى خود، ماجرا را نمي بيند و ناگزير به يارى آثار و شواهد به حقيقت دست مي يابد. پيامبر گرامى اسلام(صلى الله عليه وآله وسلم) مي فرمايد: «بي ترديد براى هر حقي، نشانه اى شايسته و براى هر امر درستي، نورى وجود دارد كه آن را آشكار مي سازد.» بروجردي، جامع احاديث شيعه، ج 1، ص 68.
شيوه ى درست شناخت حقايق آن است كه از نشانه ها و آثارى كه ما را به حقيقت رهنمون مي شود استفاده كنيم. اما برخى به جاى پيروى از نشانه هاى حقيقت، از شخصيت ها پيروى مي كنند در حالى كه شخصيت ها معيار حقيقت نيستند; به عبارت ديگر اعتبار شخصيت ها به پيروى از حقيقت است نه اعتبار حقيقت به شخصيت ها.
2 ـ 3 ـ 3 ـ 1 ـ آفت پيروى از نشانه هاى حقيقت
مهم ترين آفت شناخت حقيقت و پيروى از آن، شخصت زدگى و پيروى كوركورانه و بي قيد و شرط از شخصيت هاست. گاه تأثير برخى شخصيت هاى اجتماعي، علمي، يا تاريخى بر فكر و اراده ى انسان ها را از آزادانديشى و توليد و توسعه ى علم باز مي دارد. در اين گونه موارد، عظمت شخصيت ها همچون زنجيري، مرغ انديشه و پاى اراده ى انسان را در بند مي نهد و آدمي، در شناخت حقيقت و پيمودن راه حق دچار شبهه مي شود. به عنوان نمونه در جنگ جمل كه در يك طرف حضرت علي(عليه السلام)و ياران او قرار داشتند و طرف ديگر افرادى چون طلحه، زبير و عايشه صف آرايى كرده بودند، يكى از ياران آن حضرت از اميرمؤمنان(عليه السلام)پرسيد: اى على آيا شما بر حقيد يا اصحاب جمل؟ امام(عليه السلام) در تبيين حق و باطل، منشأ اشتباه او را يادآورى مي كند و راه صحيح را به وى چنين ارائه مي دهد: «بي ترديد امر، بر تو مشتبه گشته است. بدان كه حق و باطل به وسيله ى قدر و منزلت مردان و شخصيت ها شناخته نمي شود، تو اول حق را بشناس، اهلش را خواهى شناخت; نخست باطل را بشناس اهلش را خواهى شناخت.» (رى شهري، ميزان الحكمه، ج 2، ص 473) در نگاه قرآن، گمراهى و بدبختى جاودان و به لعنت خدا گرفتار شدن سرانجام گروهى است كه كوركورانه از شخصيت ها و افراد برجسته ى جامعه پيروى مي كرده اند: «خداوند كافران را لعنت كرده و برايشان آتشى آماده ساخته است كه در آن جاودانه اند و يار و ياورى نمي يابند، روزى كه چهره هايشان در آتش گردانده شود، گويند: كاش از خدا و از پيامبر(صلى الله عليه وآله وسلم)اطاعت مي كرديم و گويند: پروردگار ما از پيشوايان و بزرگترانمان اطاعت كرديم، آنان ما را به گمراهى كشاندند.» احزاب، 64 تا 67.
2 ـ 3 ـ 4 ـ انصاف
در اين جا منظور از انصاف و رعايت آن، پرهيز از نگرش يك سويه و جانب دارانه است. خروج از جاده ى انصاف سبب مي شود انسان به تمام حقيقت يا ابعادى از حقيقت دست نيابد; در نتيجه در دانش پژوهى و توسعه و توليد علم دچار مشكل مي گردد.
2 ـ 3 ـ 4 ـ 1 ـ آفات انصاف
حب و بغض، دو عامل مهم خروج از جاده ى انصاف و فرو غلتيدن در ورطه ى نگرش يك سويه است، تأثير دوستى و دشمنى در انحراف انسان از شناخت حقيقت، بسيار پيچيده و مرموز است، به گونه اى كه در بسيارى از موارد شخص، خود نيز متوجه نمي شود. پيراستن دل از حب و بغض، تلاش و دقت بسيار مي طلبد و كمتر انسانى يافت مي شود كه به طور كامل از تأثير اين دو عامل در امان بماند و در جاده ى انصاف گام بردارد. قرآن كريم رعايت انصاف و عدالت را در برخى موارد، غير مقدور و تقريباً محال مي داند.(4) و رسول اكرم(صلى الله عليه وآله وسلم) رعايت انصاف را در شما دشوارترين خصلت ها جاى داده است.(5)
نقش دوستى و دشمنى تنها به شناخت افراد و شخصيت ها محدود نيست; بلكه در ارزيابى گزاره هاى علمى نيز مؤثر است; اگر انسان به اثبات يك گزاره تمايل قلبى داشته باشد، نه تنها دلايل و ويژگي هاى و پيامدهاى مثبت آن گزاره در نظرش متقن و برجسته جلوه گر مي شود، بلكه نقدها و دلايل مخالفان و ويژگي هاى منفى آن گزاره ضعيف و غير علمى به نظر مي رسد; زيرا محبت از يك سو ويژگي هاى مثبت يك امر را بزرگ مي نمايد و از سوى ديگر ويژگي هاى منفى آن را محو يا بسيار كوچك جلوه مي دهد. اميرمؤمنان علي(عليه السلام) نيز در سخنان خود به اين نكته اشاره مي كند كه محبت شديد بر ادراك و اراده ى انسان تأثير مي نهد و او را بيمار دل مي سازد و از شناخت حق و عمل به آن باز مي دارد: «هر كس شيفته ى چيزى مي شود، چشمش كور مي شود و دلش بيمار مي گردد، در نتيجه با چشم بيمار به اشياء مي نگرد و با گوش بيمار به سخنان گوش مي دهد.» (نهج البلاغه، خ 109)
وان كلام پاك در دل هاى كور ***مي نپايد مي رود تا اصل نور
وان كلام كج در دل هاى كج***مي رود چون پاى كج در كفش كج
مولوي
يكى از نمونه هاى اجتماعى اين آفت، حزب گرايى و گروه گرايى است. تعلق به يك گروه، آدمى را از درك حقايق جامعه باز مي دارد و به سبب اين تعلق خاطر و علاقه از معايب گروه بي خبر مي ماند. انسان خواستار حقيقت همواره بايد مواظب باشد كه تعلق و وابستگي هاى او به فرد يا گروهى سد راه وى براى شناخت حقيقت و پايبندى به آن نشود.
2 ـ 3 ـ 5 ـ بررسى عميق و همه جانبه
بسيارى از پديده ها بيش از يك بعد دارند. شناخت جنبه هاى گوناگون پديده ها، نيازمند بررسي هاى عميق و همه جانبه است; به ويژه هنگامى كه در انديشه ى شناخت كلى و كلان مسايل براى توليد و توسعه اى شايسته ى آنها سعى و تلاش مي شود. براى دست يابى به شناخت عميق و همه جانبه، حداقل دو نكته را بايد مورد توجه قرار داد: الف ـ بالا بردن ميزان آگاهي ها درباره ى مسأله ى مورد بررسى در حد مطلوب و كافي.
ب ـ استفاده از شيوه و ابزارهاى متناسب با مسأله.
به كار نگرفتن اين دو اصل، بررسى و شناخت را با آفت سطحى نگرى يا يك سو نگرى روبرو مي سازد و از ارزش دانش پژوهى و توليد علم مي كاهد. خداوند، گروهى را كه بدون داشتن سرمايه ى كافى علمى درباره ى قرآن اين حقيقت عظيم الهى به داورى مي نشينند و به انكار آن مي پردازند، مورد انتقاد قرار مي دهد و منشأ اين داورى و انكار را عدم احاطه ى علمى مي داند: «حق آن است كه (مخالفان و منكران) چيزى را كه به شناخت آن احاطه نيافته اند و سرانجامش هنوز بر آنان آشكار نشده است دروغ مي انگارند. آنان كه پيش از اينان بودند. به همين سان نيز تكذيب كننده و دروغگو بودند; پس بنگر كه سرانجام ستمكاران چگونه شد.» (يونس، 39)
قرآن كريم، داورى برخى از مردم را درباره ى امور غيبى و به دور از حواس پنج گانه به اين دليل كه بر پايه ى اطلاعات سطحى و ظاهرى است مورد انتقاد قرار مي دهد. اين گونه افراد به خاطر تماس و انس مستمر با حواس پنجگانه دچار نوعى سطحى نگرى مي شوند و هستى انسان را در پديده هاى محسوس، منحصر مي دانند. اين تصور باطل، آنان را از شناخت موجودات نامحسوس و حتى از شناخت ابعاد و لايه هاى درونى و پنهان پديده هاى محسوس باز مي دارد: «اينان فقط ظاهرى از زندگانى دنيا را مي دانند و ايشان از آخرت غافلند. آيا در نفس هاى خود نينديشيده اند...؟» (روم، 7)
2 ـ 3 ـ 6 ـ تسليم در برابر حقيقت
گاه نتيجه و پژوهش با خواست يا منابع مادى يا معنوى برخى ناسازگار است. در اين گونه مواقع، انسان ها به دو گروه تقسيم مي شوند:
الف ـ گروهى جانب حقيقت را مي گيرند و در برابر آن تسليم مي شوند، هر چند عليه خودشان باشد و اين، از نشانه هاى ايمان به حساب مي آيد. امام علي(عليه السلام) در اين باره مي فرمايد:
به راستى از نشانه هاى حقيقت ايمان آن است كه حق را بر باطل ترجيح دهي، هر چند حق به تو زيان رساند و باطل به تو سود رساند.» (مجلسي، بحار، ج 70، ص 107)
ب ـ سبب گمراهى و انحراف بسيارى از مردم اين است كه خواست و هواى خويش را بر حقيقت ترجيح مي دهند و به خاطر برخى منفعت هاى زود گذر در برابر حق قرار مي گيرند. حضرت علي(عليه السلام) در اين باره مي فرمايد: «اى مردم، ترسناك ترين چيزى كه از آن بر شما بيمناكم، پيروى از هواهاى نفسانى و آرزوهاى طولانى است. چرا كه پيروى از هوا و هوس، آدمى را از درك حق و حقيقت باز مي دارد و آرزوهاى طولانى آخرت را به فراموشى مي سپارد. (نهج البلاغه، خ 42)
روشن است كه تكبر، جلوه ى رايج پيروى از هوا و هوس و آفت تسليم در برابر حقيقت است. تكبر در برابر حق سبب مي شود كه افراد به رغم شناخت حق، از پذيرش آن سرباز زده و از آشكار شدن آن جلوگيرى كنند. به همين خاطر، اسلام حق پوشى را زشت و ناپسند و ممنوع شمرده است: «حق را به باطل نياميزيد و ديده و دانسته حق را پنهان نكنيد.» بقره، 42.
نشانه ى تكبر در برابر حق، آن است كه فرد بدون بهره مندى از دانش و هدايت در برابر حقيقت به جدال مي پردازد. در اين راستا، اسلام گفتوگوها و بحث ها و مناظره هايى را كه آميخته با جدال و مراء گردد ناپسند مي خواند; چرا كه هدفى جز كشف حقيقت را دنبال مي كنند:
«و از مردمان كسى هست كه درباره ى خداوند، آن حقيقت مطلق، بدون دانش و بدون رهنمود و بدون كتاب روشنگر مجادله مي كنند.»(6) (حج، 8)
آرى گفتوگوى پسنديده آن است كه بر اساس حق گرايى و به منظور روشن شدن حق و جدا شدن حق از باطل صورت گيرد كه از نظر قرآن كريم جدال احسن نام دارد. (نحل، 125). بنابراين بايد مواظب بود كه گفت و گوهاى علمى با انگيزه هاى نادرستى همچون برترى بر طرف مقابل و تحقير او همراه نشود.
سخن پاياني
خرد يكى از نعمت هاى الهى است كه سبب برترى انسان بر ديگر موجودات گشته است و قرآن بيش از هر چيز بر لزوم به كار گرفتن انديشه تأكيد ميورزد.(7) نقش پيامبران الهي(صلى الله عليه وآله)، روشنگرى و آگاهى بخشى بوده است و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)رسالت خويش را بر دعوت آگاهانه استوار ساخت و اعلام كرد: «بگو اين راه و رسم من است كه به سوى خدا فرا مي خوانم كه من و هر كس كه پيرو من باشد برخوردار از بينش و بصيرت، هستيم...» يوسف، 108. از سوى ديگر بيان حقايق از چنان ارزشى برخوردار است كه خداوند متعال به قلم كه نماد بيان انديشه و انتقال دانش و فرهنگ است سوگند ياد مي كند: «قسم به قلم و آنچه مي نويسند...» (قلم، 2)
بيان حقايق در شمار وظايف حتمى پيامبران و رهبران آسمانى است. قرآن كريم بر لزوم بيان حقايق بسيار تأكيد ورزيده و در مذمت كسانى كه علم و هدايت را پنهان مي كنند فرموده است:
«بي ترديد كسانى كه آيات روشن و رهنمودهايى را كه نازل كرده ايم (بعد از آن كه در كتاب براى مردم بيان كرده ايم) پنهان مي دارند، خداوند و لعنت گران بر آنان لعنت مي فرستند). (بقره، 159)
خداوند در قرآن، معيار خردورزى را گوش دادن به سخنان و پيروى از بهترين گفتار معرفى كرده است. «پس بندگان مرا بشارت ده! همان كسانى را كه گفتار حق و نيك را مي شنوند و آن گاه از بهترين آن پيروى مي كنند. اينان، همان كساني اند كه خداوند، هدايتشان مي كنند و اينان همان خردمندان هستند.» (زمر، 18)
اسلام با اين دستورات، راهكارهاى دانش پژوهي، حقيقت گرايي، توليد و توسعه ى علم را به شكل صحيح و مسئولانه بنيان نهاده است.
والسلام على من اتبع الهدي
پي نوشت ها:
1. در ادامه حديث آمده است: «... خداوند بندگانش را به دقت در دو آيه ى زير سفارش و توصيه نموده است يكى آيه ى 169 سوره اعراف كه مي فرمايد: پس از آنان جانشينان ناصالحى آمدند كه كتاب آسمانى را از پيشينيان فرستادند ولى متاع زندگى دنيوى را طلب كردند و ادعا كردند كه به زودى آمرزيده خواهيم شد حال آنكه اگر متاع همانند آن به دستشان مي آمد باز همچنان آن را مي ربودند آيا از آنان در كتاب آسمانى پيمان گرفته نشده است كه بر خداوند جز راستى و درستى نسبت ندهند و در آن آموزش هم يافته اند و سراى آخرت براى پرهيزكاران بهتر است آيا نمي انديشيد. و ديگرى آيه ى 39 از سوره ى يونس آن جا كه مي فرمايد: حق اين است كه چيزى را كه شناخت آن و سرانجام آن هنوز بر آنان آشكار نشده است دروغ مي انگارند آيا بدينسان كسانى كه پيش از اينان بودند دروغ گفته و تكذيب مي كردند پس بنگر كه سرانجام ستمكاران چگونه شد.
دقت در اين دو آيه در شناخت آفات حقيقت بسيار مفيد و گره گشاست.
2. ر. ك: سوره ى بقره، آيه 170; زخرف آيات 22 تا 24
3. انسان از آغاز تولد با حواس پنج گانه با جهان خارج در ارتباط است و در ادامه زندگى بيشترين تماس و ارتباط وى با جهان محسوس است. اين تماس مستمر نوعى انس و علاقه به جهان محسوس را به ارمغان مي آورد و يكى از پيامدهاى منفى اين انس و ارتباط نوعى سطحي نگرى در شناخت است چون جزيى است. به تعبير ديگر اين تماس و انس حسى مستمر سبب مي شود انسان تمام هستى خود را در پديده هاى محسوس منحصر بداند. اين تصور باطل انسان را از شناخت امور نامحسوس و حتى از شناخت ابعاد و لايه هاى درونى و پنهان پديده هاى محسوس باز مي دارد
4. ر. ك: قرآن كريم، سوره ى نساء، آيات 127 تا 130.
5. ر. ك: شيخ مفيد، امالي، ص 317 و شيخ صدوق، خصال، ص 143.
6. آيه ى 2 سوره ى لقمان نيز به همين شكل است. به طور كلى جدال به معناى اصرار و تكرار سخن و به پاى كسى پيچيدن است. (ابن فارس، معجم مقايس اللغه، ج 1، ص 433 و فويمي، مصباح المنير، ص93).
جدال نوعى گفتگوى زشت و ناپسند است كه گاه تكرار گفتوگو و پافشارى براى پوشانيدن حق يا صحيح جلوه دادن باطل است. (ر. ك: غافر، 5)
7. كاربرد واژه هايى همچون عقل، تدبر، فقه، فهم، علم، حكمت، بصيرت، حجت، برهان، جدل، دليل و مشتقات آنها در قرآن بيش 1150 مورد است. (المعجم المفهرس لاالفاظ القرآن الكريم).
كتابنامه:
1. قرآن كريم، ترجمه و توضيحات بهاءالدين خرمشاهي، انتشارات نيلوفر، چاپ چهارم، 1376، تهران.
2. الامام علي(عليه السلام)، نهج البلاغه، ترجمه سيد جعفر شهيدي، مركز نشر، چاپ پانزدهم، تهران، 1380.
3. برقي، احمد بن محمد بن خالد، محاسن، ج 1، دارالكتب الاسلاميه، 1385.
4. بروجردي، سيد محمد حسين، جامع احاديث شيعه، دارالكتب الاسلاميه، 1385 ق.
5. سعدي، شيخ مصلح الدين، گلستان، انتشارات ققنوس، بي تا.
6. طبرسي، ابوعلى فضل بن حسن، مجمع البيان، ج 9، به كوشش سيد هاشم رسول محلاتي، اسلاميه، بي تا.
7. عبدالباقي، محمد فؤاد، المعجم المفهرس لاالفاظ قرآن الكريم، اسماعيليان، تهران، بي تا.
8. كليني، ابوجعفر محمد بن يعقوب، اصول كافي، ج 1، به كوشش على اكبر غفاري. چاپ سوم، دارالكتب الاسلاميه 1405 ق، تهران.
9. مجلسي، محمد باقر، بحارالانوار، ج 1، 2، 64 و 70، چاپ سوم، مؤسسه الوفاء، 1403ق.
10. محمد رى شهري، محمد، ميزان الحكمه، ج 2، چاپ دوم، سازمان تبليغات اسلامي، قم، 1371.
11. مولوي، جلال الدين، مثنوى معنوي، نيكلسون، تهران، اميركبير، چاپ يازدهم، 1371.
